Lịch sử hình thành ngày Giỗ Tổ Hùng Vương

“Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày Giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba…”

Câu ca quen thuộc ấy từ bao đời nay đã trở thành lời nhắc thiêng liêng trong tâm thức mỗi người Việt. Giỗ Tổ Hùng Vương không chỉ là một ngày lễ truyền thống, mà còn là biểu tượng sâu sắc của đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, là điểm hội tụ tinh thần hướng về cội nguồn dân tộc.

Giỗ Tổ Hùng Vương hàng năm

Giỗ Tổ Hùng Vương trong dòng chảy lịch sử dân tộc

Từ rất sớm, lễ hội Đền Hùng đã giữ vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Việt. Theo Ngọc phả Hùng Vương được biên soạn vào năm 1470, trải qua các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần cho đến thời Hậu Lê (niên hiệu Hồng Đức), việc thờ phụng các Vua Hùng tại vùng đất Trung Nghĩa (nay thuộc Phú Thọ) luôn được duy trì trang nghiêm. Nhân dân khắp mọi miền đều quy tụ về đây để tưởng niệm công lao dựng nước của Thánh Tổ.

Điều đó cho thấy, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương không phải là nghi lễ mang tính cục bộ địa phương, mà đã sớm trở thành tín ngưỡng chung của quốc gia, gắn liền với ý thức cộng đồng và bản sắc dân tộc Việt Nam.

Xác lập ngày Giỗ Tổ Hùng Vương trong nghi lễ quốc gia

Đến năm Khải Định thứ 2 (1917), Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc đã trình Bộ Lễ triều Nguyễn thống nhất lấy ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm làm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương theo quy mô quốc gia. Ngày 11/3 âm lịch tiếp tục được giao cho nhân dân địa phương tổ chức lễ theo phong tục truyền thống.

Từ dấu mốc này, ngày Giỗ Tổ chính thức được xác lập rõ ràng trong đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa của dân tộc.

Giỗ Tổ Hùng Vương trong thời đại mới

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm đến việc gìn giữ, phát huy giá trị Khu di tích lịch sử Đền Hùng. Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng nhiều đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước đã nhiều lần về thăm, dâng hương tại Đền Hùng, khẳng định vai trò to lớn của cội nguồn dân tộc trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước.

Ngày 6/11/2001, Chính phủ ban hành Nghị định số 82/2001/NĐ-CP, quy định cụ thể việc tổ chức nghi lễ Giỗ Tổ Hùng Vương:

• Năm chẵn (kết thúc bằng số 0): Bộ Văn hóa – Thông tin phối hợp với UBND tỉnh Phú Thọ tổ chức lễ hội, mời lãnh đạo Đảng, Nhà nước và các đoàn thể Trung ương dự lễ dâng hương.
• Năm tròn (kết thúc bằng số 5): UBND tỉnh Phú Thọ chủ trì tổ chức lễ hội quy mô lớn, kết hợp các hoạt động văn hóa truyền thống.

Đặc biệt, ngày 2/4/2007, Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua sửa đổi, bổ sung Luật Lao động, quy định ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10/3 âm lịch) là ngày nghỉ lễ chính thức, người lao động được nghỉ làm việc và hưởng nguyên lương.

Ý nghĩa trường tồn của ngày Giỗ Tổ Hùng Vương

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, Giỗ Tổ Hùng Vương đã vượt lên ý nghĩa của một ngày lễ truyền thống để trở thành biểu tượng thiêng liêng của tinh thần đoàn kết dân tộc, nơi mọi người Việt – dù ở trong nước hay nước ngoài – đều hướng về đất Tổ Phú Thọ với lòng thành kính và tự hào.

Ngày Giỗ Tổ không chỉ nhắc nhớ về công lao dựng nước của các Vua Hùng, mà còn hun đúc ý thức trách nhiệm của các thế hệ hôm nay trong việc gìn giữ non sông, bảo tồn bản sắc văn hóa và tiếp nối mạch nguồn dân tộc Việt Nam.