Văn hoá & Lịch sử 06/01/2026

Bảo vệ và phát triển không gian văn hoá Đền Hùng trong kỷ nguyên vươn mình (kỳ 2)

Di sản chưa thực sự sống cùng nhịp thở cộng đồng

Mỗi năm, hàng triệu người con đất Việt lại hành hương về núi Nghĩa Lĩnh để tri ân nguồn cội. Tuy nhiên, đằng sau không gian linh thiêng ấy, một thực tế đầy trăn trở đang hiện hữu khi đời sống dịch vụ còn đơn điệu, trải nghiệm du khách chưa thực sự phong phú và sinh kế của cộng đồng quanh vùng di sản dường như vẫn chưa tìm được mạch nối bền vững để phát triển tương xứng với tầm vóc di sản.

Vào những ngày hè oi ả, Khu di tích lịch sử Đền Hùng vẫn giữ được vẻ thanh mát nhờ hệ thống cây cổ thụ đại ngàn. Gió len qua tán lá mang theo hương đất linh thiêng, tạo nên một không gian hành hương lý tưởng. Thế nhưng, thực tế lại phủ lên vùng đất Tổ một gam màu có phần tĩnh lặng quá mức ngoài mùa lễ hội. Việc thiếu hệ thống bảng chỉ dẫn chi tiết và các hoạt động dẫn dắt cảm xúc khiến nhiều du khách, như anh Hoàng Văn Tâm từ Cà Mau, cảm thấy lạc lõng. Dù vượt nghìn cây số về đây, anh chia sẻ sự tiếc nuối khi hành trình chỉ gói gọn trong việc leo Đền và thắp nhang mà chưa thể thấu cảm hết chiều sâu của những câu chuyện cha Lạc Long Quân hay mẹ Âu Cơ.

Bậc đá đường lên các Đền - Chùa tại Khu di tích

Bà Nguyễn Thị Hải - nguyên cán bộ Khu di tích Đền Hùng, nay đã nghỉ hưu và mở một quầy lưu niệm nhỏ trước cổng đền Mẫu, cũng trăn trở về cảnh tượng đìu hiu khi không phải mùa lễ. Khi thiếu vắng đội ngũ thuyết minh viên chuyên nghiệp dẫn dắt khách lẻ, tình trạng "cò mồi" tự phát nảy sinh, gây ra những hiểu lầm đáng tiếc về nghi lễ và lịch sử. Điều này dẫn đến một nghịch lý là dù Nhà nước đầu tư hạ tầng khang trang, bộ máy quản lý tận tụy chăm sóc hàng trăm Ha khuôn viên, nhưng hiệu quả khai thác du lịch để níu chân du khách vẫn còn là bài toán chưa có lời giải thỏa đáng.

Cổng vào Khu di tích khi nhìn từ trên cao

Bài toán về con số và hiệu quả kinh tế di sản

Số liệu từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ cho thấy mỗi năm Đền Hùng đón trên 7 triệu lượt khách, nhưng thời gian lưu trú bình quân chỉ dao động từ 1,2 đến 1,5 ngày. Mức chi tiêu trung bình chưa tới 300.000 đồng mỗi người là con số khiêm tốn so với các trung tâm du lịch di sản khác như Tràng An hay Sa Pa. Thực trạng này bắt nguồn từ sự thiếu vắng các sản phẩm văn hóa đặc trưng và một chiến lược quảng bá bài bản. Người dân địa phương, vốn là lực lượng trung tâm để lan tỏa giá trị di sản, hiện vẫn nhìn du lịch như một công việc thời vụ, dẫn đến sự thiếu hụt trong nhận thức về việc giữ chân du khách bằng giá trị văn hóa lâu dài.

Bên cạnh đó, các vấn đề về thủ tục pháp lý khiến phương tiện xe điện kết nối các điểm di tích đôi khi phải tạm dừng, gây khó khăn cho việc di chuyển giữa các điểm cách xa nhau. Ông Phạm Tiến Đạt - Giám đốc Khu di tích, chia sẻ sự lo ngại về áp lực của hơn 4.500 dân cư sống trong vùng lõi. Khi hàng trăm hộ dân vẫn phải dựa vào nông lâm nghiệp truyền thống mà không có sinh kế thay thế từ du lịch, nguy cơ xâm hại rừng và cảnh quan di tích luôn tiềm ẩn. Nếu không thể tạo ra nguồn thu nhập ổn định từ chính di sản, công tác bảo tồn lâu dài sẽ trở nên vô cùng mong manh.

Khơi dậy mạch ngầm từ những làng nghề truyền thống

Tại các hội thi làm bánh chưng, bánh giầy dịp Giỗ Tổ, những nghệ nhân như ông Nguyễn Văn Ninh từ làng cổ Hùng Lô luôn mang hết tâm huyết để dâng lễ Tổ tiên. Ông Ninh tâm sự rằng dù du khách rất hào hứng với trải nghiệm gói bánh và nghe chuyện tích làng, nhưng hoạt động này chỉ sôi nổi trong vài ngày lễ. Mong muốn của những nghệ nhân như ông là được Nhà nước định hướng, đưa người dân vào một chuỗi bảo tồn và phát triển bài bản, để họ không chỉ sống được với nghề mà còn trở thành những người giữ kho báu di sản thực thụ.

Hội thi làm bánh chưng, bánh giầy trong dịp lễ Giỗ Tổ Hùng Vương

Ngay cả Hát Xoan - di sản phi vật thể đại diện của nhân loại, cũng đang nỗ lực tìm chỗ đứng trong lòng du khách. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Lịch từ làng Kim Đức khẳng định, muốn Hát Xoan "sống" được, phải gắn kết di sản này với các tour du lịch thường xuyên và không gian trường học. Hiện nay, trong bán kính gần Đền Hùng có tới hàng trăm điểm thờ tự và làng nghề truyền thống, nhưng tất cả vẫn đang hoạt động manh mún, thiếu kỹ năng và sự định hướng để trở thành những sản phẩm du lịch có sức hút bền bỉ.

Ngay cả Hát Xoan - di sản phi vật thể đại diện của nhân loại

Bài học kinh nghiệm từ sự chuyển mình của các di sản thế giới

Nhìn vào thành công của Huế hay Hội An, chúng ta thấy rõ vai trò của việc "đánh thức" di sản thông qua các hoạt động thực cảnh và kinh tế đêm. Cố đô Huế đã chuyển mình từ một nơi chỉ để "thăm thú ban ngày" sang không gian trải nghiệm sống động với các tour đêm Hoàng thành. Tương tự, tại Nhật Bản, đền Fushimi Inari ở Kyoto đã tích hợp công nghệ chỉ dẫn thông minh và AR/VR để du khách thấu hiểu sâu sắc kiến trúc, trong khi cộng đồng xung quanh phát triển mạnh mẽ các dịch vụ quà tặng và trang phục truyền thống.

Theo PGS.TS Đặng Văn Bài, bảo tồn không phải là cất di sản vào tủ kính mà phải là một quá trình tái sinh không gian văn hóa. Công nghệ số như QR Code, thiết bị thực tế ảo cần được tích hợp để kể những câu chuyện chạm đến cảm xúc. Những mô hình thành công đều chứng minh rằng di sản chỉ có hồn cốt khi có sự cộng hưởng giữa người kể chuyện, công nghệ hiện đại và sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương. Đền Hùng đang đứng trước ngưỡng cửa của sự đổi mới, nơi cần những cú huých chiến lược để biến niềm tự hào dân tộc thành một hệ sinh thái du lịch bền vững, nơi du khách không chỉ đến rồi đi mà sẽ "ở lại và sống cùng" di sản.