Mâm cơm tri ân các Vua Hùng trong đời sống văn hóa người dân Đất Tổ

Từ nhiều năm nay, cứ đến ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, trên quê hương Đất Tổ Phú Thọ, hàng vạn gia đình lại trang nghiêm sửa soạn mâm cơm tri ân, thành kính dâng hương tưởng nhớ các Vua Hùng – những bậc tiền nhân đã có công dựng nước. Nét sinh hoạt tâm linh giản dị mà sâu sắc ấy đã trở thành một biểu tượng văn hóa tiêu biểu trong đời sống tinh thần của người Việt.

Việc chuẩn bị mâm cơm dâng cúng tổ tiên trong ngày Quốc Giỗ không chỉ là một nghi lễ truyền thống, mà còn là hình thức thực hành sinh động của Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương – di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Thông qua mâm cơm tri ân, đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, “con người có tổ có tông” được gìn giữ, lan tỏa và bồi đắp bền bỉ qua nhiều thế hệ.

Theo truyền thống, mâm cơm dâng cúng các Vua Hùng thường có bánh chưng, bánh giầy và cơm tẻ

Khác với các hình thức thờ cúng tổ tiên trong phạm vi gia đình, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương mang tầm vóc đặc biệt khi tôn vinh Quốc Tổ chung của cả dân tộc Việt Nam. Đây là hiện tượng hiếm có trên thế giới, thể hiện sự thống nhất cao về cội nguồn, lịch sử và bản sắc văn hóa của cộng đồng người Việt. Trong tâm thức dân gian, các Vua Hùng không chỉ là những vị vua khai quốc mà còn là các bậc thánh nhân, linh thiêng che chở cho quốc thái dân an.

Mỗi dịp Giỗ Tổ, dù ở miền xuôi hay miền ngược, trong nước hay ngoài nước, con cháu Lạc Hồng đều hướng lòng về ngày lễ chung của dân tộc. Trong các nghi thức dâng lễ, mâm cơm cúng giữ vai trò đặc biệt quan trọng, thể hiện tấm lòng thành kính của người sống đối với tổ tiên, đồng thời là dịp giáo dục truyền thống, hun đúc niềm tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ.

Những năm gần đây, tỉnh Phú Thọ đã triển khai, vận động thực hiện mô hình “Mâm cơm tri ân các Vua Hùng” theo tinh thần tự nguyện, linh hoạt, phù hợp với điều kiện từng gia đình. Mâm cơm không đặt nặng hình thức, giá trị vật chất mà chú trọng ý nghĩa tinh thần, sự trang trọng và lòng thành. Việc làm này nhận được sự hưởng ứng rộng rãi của Nhân dân, tạo nên sức lan tỏa tích cực trong cộng đồng.

Trong bối cảnh dịch bệnh hoặc những điều kiện đặc biệt, việc dâng mâm cơm tri ân tại gia đình càng trở thành hoạt động ý nghĩa, giúp mỗi gia đình vừa tưởng nhớ Tổ tiên, vừa gắn kết các thành viên, gìn giữ nếp nhà và truyền dạy cho con cháu về nguồn cội dân tộc.

Theo phong tục truyền thống, mâm cơm Giỗ Tổ thường có bánh chưng, bánh giầy – hai sản vật gắn với thời đại Hùng Vương, biểu trưng cho triết lý Trời – Đất, âm – dương hài hòa. Bên cạnh đó là cơm tẻ, mâm ngũ quả, hoa tươi… Tất cả được chuẩn bị chu đáo, thể hiện ước vọng về cuộc sống no đủ, bình an, sinh sôi phát triển.

Không chỉ trong ngày Giỗ Tổ, mâm cơm tri ân còn được duy trì trong nhiều dịp lễ, tết, sinh hoạt cộng đồng tại các khu dân cư trên địa bàn Đất Tổ. Việc gìn giữ và phát huy nét đẹp này góp phần xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, tăng cường sự gắn kết cộng đồng, hướng tới xây dựng Phú Thọ trở thành thành phố lễ hội – về với cội nguồn dân tộc Việt Nam.

Giá trị cốt lõi của mâm cơm tri ân không nằm ở sự đầy đủ hay cầu kỳ, mà ở lòng thành kính, sự tri ân và ý thức gìn giữ truyền thống. Chính sự bền bỉ ấy đã giúp nét đẹp văn hóa này lan tỏa mạnh mẽ, trở thành sợi dây kết nối thiêng liêng giữa quá khứ – hiện tại – tương lai của dân tộc.