Bảo vệ và phát triển không gian văn hóa Đền Hùng trong kỷ nguyên vươn mình (Kỳ 1)

Đền Hùng: Nơi hội tụ linh khí và bản sắc Việt

Không gian văn hóa Đền Hùng từ lâu đã vượt khỏi khuôn khổ của một di tích lịch sử để trở thành biểu tượng thiêng liêng nhất trong tâm thức người Việt. Tọa lạc trên đỉnh núi Nghĩa Lĩnh hùng vĩ, đây là nơi hội tụ linh khí đất trời, nơi quy tụ niềm tin, lòng thành và khát vọng trường tồn của dân tộc suốt hàng ngàn năm văn hiến.

Hành trình bảo tồn và phát huy giá trị Đền Hùng không chỉ là trách nhiệm mà còn là minh chứng cho bản lĩnh văn hóa và tầm nhìn quốc gia trong kỷ nguyên vươn mình, hội nhập thế giới.

Toàn cảnh Khu di tích Đền Hùng nhìn từ xa

Biểu tượng thiêng liêng của hồn dân tộc

Hành trình ấy khởi đầu từ Đền Hạ, nơi mẹ Âu Cơ sinh ra bọc trăm trứng, biểu tượng cho huyết thống gắn kết cộng đồng. Tiếp đến là Đền Trung, nơi các Vua Hùng bàn việc nước và truyền ngôi cho Lang Liêu - người làm nên bánh chưng, bánh giầy thể hiện đạo hiếu và triết lý âm dương.

Trên đỉnh Nghĩa Lĩnh là Đền Thượng, nơi Vua Hùng tế cáo trời đất và dựng cột đá thề giữ nước - biểu tượng ý chí bất khuất. Cuối cùng là Đền Giếng, mang dấu ấn nét đẹp thanh cao của công chúa Tiên Dung và Ngọc Hoa.

Không gian thiêng liêng này được mở rộng qua các công trình như chùa Thiên Quang, lăng Hùng Vương, đền Mẫu Âu Cơ, đền Quốc Tổ Lạc Long Quân… tạo thành tổng thể di sản đa tầng, kết hợp hài hòa giữa lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và sinh thái.

Bảo tàng Hùng Vương - tọa lạc đồi Công Quán

Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương: Di sản của nhân loại

Năm 2009, Đền Hùng được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Đến năm 2012, UNESCO ghi danh “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

PGS.TS Đặng Văn Bài, Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, cho biết hiện có hơn 50 quốc gia có nơi thờ tự Vua Hùng. Di sản này không chỉ kết nối cộng đồng trong nước mà còn quy tụ tinh thần đại đoàn kết dân tộc trên phạm vi toàn thế giới, thường được gọi là “Ngày Quốc Tổ toàn cầu”.

Tại Phú Thọ, Đền Hùng đã trở thành hệ sinh thái văn hóa mở với 345 di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật liên quan, gắn liền với hát Xoan – di sản phi vật thể nhân loại. Từ một phong tục truyền thống, tín ngưỡng này đã được nâng tầm thành Quốc lễ. Nếu những năm 1980 lễ hội chỉ đón vài vạn lượt khách, thì đến năm 2025, ước tính lượng khách hành hương đạt khoảng 8 triệu lượt.

UNESCO ghi danh “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. (Nguồn: TTXVN)

Gìn giữ mạch thiêng qua các thế hệ

Sự chuyển mình của Đền Hùng mang dấu ấn sâu đậm của những con người tận tụy. Tiến sĩ Phạm Bá Khiêm, nguyên Trưởng Ban Quản lý Khu di tích, là người đặt nền móng nghiên cứu và phục dựng giá trị văn hóa từ thập niên 1970. Ông là người đầu tiên đề xuất phục dựng lễ rước kiệu và khôi phục lễ vật truyền thống.

Bên cạnh đó là sự âm thầm của các cụ Từ xã Hy Cương. Để trở thành cụ Từ, họ phải trải qua kỳ thi sát hạch nghiêm ngặt, am hiểu thần tích, sắc phong và luật tục. Họ chính là những "cẩm nang sống" thắp lửa linh thiêng cho di sản quốc gia.

Bà Phạm Thị Hoàng Oanh, Phó Giám đốc Khu di tích, chia sẻ rằng việc hành lễ hàng tháng luôn gắn liền với các hành động cụ thể như tuần rừng, trồng cây xanh và thả cá để cân bằng sinh thái, giữ gìn cội nguồn từ những việc nhỏ nhất.

Nghi lễ định kỳ vào ngày mùng Một và ngày Rằm do các cán bộ Khu di tích thực hiện

Cán bộ Khu di tích thả cá cân bằng sinh thái

Tầm nhìn chiến lược và sự chuyển mình hiện đại

Hành trình bảo tồn di sản Đền Hùng là kết quả của một tầm nhìn dài hạn, thực hiện theo lời dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”.

• Quy hoạch bài bản: Từ quy hoạch tổng thể năm 1994 đến Quyết định số 2260/QĐ-TTg năm 2021, diện tích khu di tích đã được mở rộng lên 845 ha.
• Hạ tầng hiện đại: Đường lên đền lát đá chống trơn, hệ thống chiếu sáng sinh thái, cải tạo ao sen Đền Giếng, hồ Mai An Tiêm và phủ xanh cây bản địa như lim xanh, trò nâu.
• Xã hội hóa mạnh mẽ: Phong trào “Mỗi người hành hương, một mầm xanh” do ông Phạm Quốc Khánh khởi xướng đã vận động hàng nghìn cây xanh từ cộng đồng.

Sự thay đổi và chuyển mình hiện đại của Khu di tích

Ông Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Phú Thọ, nhấn mạnh sự kết nối linh thiêng không biên giới khi nhiều cộng đồng người Việt xa xứ vẫn hành lễ bằng nước thiêng và hương trầm được gửi từ Đền Hùng về.

Diện mạo khang trang hôm nay của Đền Hùng là kết quả của sự chung tay giữa chính quyền và nhân dân. Tuy nhiên, để di sản sống bền vững cùng thời đại, bài toán cân bằng giữa lượng khách đông đảo và phát triển sinh kế cho địa phương vẫn là một thách thức lớn.

Đón đọc kỳ 2: Du lịch Đền Hùng - Nhiều khách, ít sinh kế